Programy

GMINA ODPORNA SPOŁECZNIE

Kompleksowy Model Realizacji Ustawowych Zadań Ochrony Ludności

Od Fragmentacji do Integracji

Wyzwanie Stojące przed Samorządami

Ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej z 5 grudnia 2024 roku nakłada na samorządy szereg nowych obowiązków. Problem w tym, że realizacja każdego z nich z osobna – cyberbezpieczeństwo tu, edukacja obywatelska tam, zarządzanie kryzysowe gdzie indziej – prowadzi do fragmentacji działań, dublowania wysiłków i marnowania zasobów.

Głosy z I Samorządowego Forum Ochrony Ludności (Piaseczno, 5 czerwca 2025):

Ponad 400 uczestników – wójtów, burmistrzów, specjalistów zarządzania kryzysowego – dyskutowało o dwóch kluczowych wyzwaniach:

1

Potrzeba całościowego spojrzenia

"Samorządowcy wskazywali na ryzyko fragmentarycznego podejścia – osobnych działań w obszarze cyberbezpieczeństwa, ochrony ludności czy edukacji obywatelskiej. Potrzebny jest zintegrowany model, w którym wszystkie elementy wzajemnie się uzupełniają."

2

Potrzeba praktycznych wskazówek

"Liderzy lokalni poszukują odpowiedzi nie tylko na pytanie 'co' robić zgodnie z ustawą, ale przede wszystkim 'jak' to zrobić, dysponując ograniczonymi zasobami ludzkimi i finansowymi typowej gminy."

Odpowiedzią na te wyzwania jest model "Gmina Odporna Społecznie".

Czym Jest "Gmina Odporna Społecznie"?

Nie Zestaw Procedur, Lecz Sposób Myślenia

"Gmina Odporna Społecznie" to kompleksowy, zintegrowany model zarządzania bezpieczeństwem lokalnym, który przekłada zapisy ustawy na praktyczny i spójny system działania.

To nie jest:

Kolejny dokument do wypełnienia
Dodatkowa biurokracja narzucona samorządom
Zamknięty katalog procedur skopiowanych z innej gminy

To jest:

Sposób myślenia o bezpieczeństwie jako o integralnej części zarządzania gminą
Metoda integracji wszystkich działań samorządu w spójny ekosystem odporności
Praktyczny przewodnik pokazujący, jak krok po kroku budować rzeczywistą odporność społeczności lokalnej

Siedem Filarów Gminy Odpornej Społecznie

Fundament Bezpiecznej Społeczności

Model opiera się na siedmiu wzajemnie powiązanych filarach, które bezpośrednio wynikają z zapisów ustawy i pokrywają wszystkie kluczowe aspekty odporności społecznej:

1

Filar 1 : Budowanie Indywidualnej Zdolności Mieszkańców

Samodzielne Zaspokajanie Potrzeb Bytowych przez Minimum 72 Godziny

Podstawa ustawowa:

Ustawa podkreśla znaczenie "przygotowania ludności do właściwego zachowania się w sytuacji wystąpienia zagrożenia przez zwiększanie świadomości zagrożeń i społecznej odporności" (Art. 4 ust. 1 pkt 2 lit. c).

Co to oznacza w praktyce:

Edukacja mieszkańców o tworzeniu zapasów wody, żywności, leków na minimum 72 godziny
Kampanie informacyjne o przygotowaniu gospodarstw domowych
Promowanie zasady posiadania indywidualnych zestawów ewakuacyjnych (plecaki ucieczkowe)
Warsztaty praktyczne dla rodzin

Narzędzia wspierające:

Aplikacja "Bądź Gotów" – mobilne narzędzie prowadzące mieszkańców krok po kroku przez proces przygotowania
Poradniki RCB – materiały edukacyjne do dystrybucji w gminie
Kluby Odporności Społecznej – warsztaty "Ja i Moja Rodzina w Sytuacji Kryzysowej"

Wskaźniki sukcesu:

% gospodarstw domowych posiadających zapasy na 72 godziny
Liczba pobrań aplikacji "Bądź Gotów" przez mieszkańców gminy
Liczba osób przeszkolonych w ramach KOS

2

Filar 2 : Rozwój Kompetencji w Zakresie Świadomości Zagrożeń

Mieszkańcy Wiedzący, Co Ich Zagraża i Jak Reagować

Podstawa ustawowa:

Zadania gminy obejmują "planowanie oraz organizowanie szkoleń, ćwiczeń i innych form edukacji z zakresu ochrony ludności" (Art. 10 ust. 1 pkt 10).

Co to oznacza w praktyce:

Programy edukacyjne dostosowane do lokalnych zagrożeń (powodzie, pożary lasów, skażenia chemiczne)
Szkolenia z pierwszej pomocy dla różnych grup wiekowych
Edukacja dzieci i młodzieży w szkołach
Kampanie dotyczące specyficznych zagrożeń (np. przed sezonem grzewczym – czad, przed latem – bezpieczeństwo nad wodą)

Narzędzia wspierające:

System STRAŻNIK – identyfikuje lokalne zagrożenia, co pozwala precyzyjnie dostosować programy edukacyjne
Kluby Odporności Społecznej – kompleksowe szkolenia w 5 kluczowych obszarach
Materiały RCB – filmy edukacyjne, poradniki

Wskaźniki sukcesu:

% mieszkańców przeszkolonych z pierwszej pomocy
Liczba przeprowadzonych kampanii edukacyjnych rocznie
Wskaźnik rozpoznawalności sygnałów alarmowych wśród mieszkańców

3

Filar 3 : Wzmacnianie Współdziałania z Podmiotami Ochrony Ludności

Integracja OSP, Służb, NGO i Mieszkańców

Podstawa ustawowa:

Ustawa wymaga "organizowania współdziałania podmiotów ochrony ludności działających na obszarze gminy" (Art. 10 ust. 1 pkt 4).

Co to oznacza w praktyce:

Regularne spotkania koordynacyjne z OSP, PSP, policją, pogotowiem
Wspólne ćwiczenia i symulacje
Jasny podział ról i odpowiedzialności w sytuacjach kryzysowych
Integracja planów operacyjnych różnych podmiotów
Włączenie NGO i organizacji społecznych w system bezpieczeństwa

Narzędzia wspierające:

Kluby Odporności Społecznej – platforma integrująca wszystkie lokalne podmioty
Ćwiczenia CYBRELIA – praktyka współpracy międzyinstytucjonalnej
Forum wymiany doświadczeń – learning from peers

Wskaźniki sukcesu:

Liczba wspólnych ćwiczeń rocznie z udziałem różnych podmiotów
Czas reakcji na wezwanie (od alarmu do przybycia pierwszych służb)
Ocena współpracy przez uczestników ćwiczeń

4

Filar 4 : Kształtowanie Pożądanych Zachowań na Wypadek Zagrożeń

Od Wiedzy do Nawyku

Podstawa ustawowa:

Ustawa mówi o "instruowaniu obywateli o zasadach postępowania w sytuacjach zagrożenia" (Art. 4 ust. 1 pkt 2 lit. c).

Co to oznacza w praktyce:

Nie wystarczy wiedzieć teoretycznie – trzeba wyrobić nawyki poprzez praktykę
Regularne ćwiczenia ewakuacyjne w szkołach, zakładach pracy, osiedlach
Symulacje realistycznych scenariuszy
Budowanie "pamięci mięśniowej" – co robić automatycznie, gdy zabrzmi alarm

Narzędzia wspierające:

Kluby Odporności Społecznej – praktyczne treningi, nie tylko teoria
Ćwiczenia sztabowe i terenowe organizowane przez gminę
Aplikacja "Bądź Gotów" – scenariusze do ćwiczeń rodzinnych

Wskaźniki sukcesu:

Liczba przeprowadzonych ćwiczeń ewakuacyjnych rocznie
Czas ewakuacji budynków (poprawa w stosunku do poprzednich ćwiczeń)
% mieszkańców uczestniczących w praktycznych treningach

5

Filar 5 : Przeciwdziałanie Dezinformacji Obniżającej Społeczną Odporność

Informacja Ratuje Życie, Dezinformacja Zabija

Podstawa ustawowa:

Wprawdzie ustawa nie używa słowa "dezinformacja", ale wymóg informowania ludności (Art. 4 ust. 1 pkt 2 lit. c) implikuje obowiązek zapewnienia wiarygodnych źródeł.

Co to oznacza w praktyce:

Budowanie zaufanych kanałów komunikacji z mieszkańcami ZANIM nadejdzie kryzys
Szybka weryfikacja i prostowanie fake newsów
Współpraca z lokalnymi mediami i liderami opinii
Edukacja mieszkańców o rozpoznawaniu dezinformacji

Narzędzia wspierające:

Aplikacja "Bądź Gotów" – oficjalny kanał komunikacji gmina-mieszkańcy
System ALERT RCB – integracja z rządowym systemem ostrzegania
Kluby Odporności Społecznej – szkolenia z komunikacji kryzysowej i rozpoznawania fake newsów
Social media monitoring – śledzenie nastrojów i szybka reakcja na plotki

Wskaźniki sukcesu:

Liczba subskrybentów oficjalnych kanałów komunikacji gminy
Czas reakcji na dezinformację (od pojawienia się fake newsa do oficjalnego sprostowania)
Wskaźnik zaufania do komunikacji urzędu (badania ankietowe)

6

Filar 6 : Budowanie Lokalnej Sieci Wsparcia i Wzajemnej Pomocy

Sąsiad Pomaga Sąsiadowi

Podstawa ustawowa:

Odporność społeczna w definicji ustawowej to "zdolność ludzi do współdziałania" (Art. 3 pkt 6).

Co to oznacza w praktyce:

Mechanizmy współpracy między sąsiadami (zwłaszcza w budynkach wielorodzinnych, osiedlach)
Identyfikacja osób potrzebujących szczególnej pomocy (seniorzy, osoby niepełnosprawne, samotni rodzice)
Systemy "buddy system" – sąsiad sprawdza sąsiada w razie alarmu
Współpraca z organizacjami charytatywnymi i wolontariatem

Narzędzia wspierające:

Kluby Odporności Społecznej – budowanie więzi społecznych poprzez wspólne szkolenia
Baza osób potrzebujących wsparcia (zarządzana przez GOPS/MOPS z poszanowaniem RODO)
Lokalne grupy wsparcia (np. przy sołectwach, radach osiedli)

Wskaźniki sukcesu:

Liczba aktywnych członków lokalnych grup wsparcia
% osób potrzebujących, które mają przypisanego "opiekuna sąsiedzkiego"
Wskaźnik kapitału społecznego (pomiary socjologiczne)

7

Filar 7 : Zapewnienie Ciągłości Funkcjonowania Infrastruktury Krytycznej i Usług Kluczowych

Woda, Prąd, Ciepło, Łączność – Fundamenty Cywilizacji

Podstawa ustawowa:

Zadania gminy obejmują "zapewnienie ciągłości działania i odbudowę infrastruktury technicznej" (Art. 10 ust. 1 pkt 8).

Co to oznacza w praktyce:

Identyfikacja infrastruktury krytycznej na terenie gminy
Plany awaryjne dla kluczowych usług (co robimy, gdy braknie wody/prądu/gazu?)
Współpraca z operatorami (spółki wodociągowe, energetyczne, telekomunikacyjne)
Ochrona przed cyberatakami na systemy SCADA
Przygotowanie rozwiązań zastępczych (agregaty, zbiorniki wody, punkty dystrybucji)

Narzędzia wspierające:

System STRAŻNIK – mapowanie infrastruktury krytycznej i zależności
Ćwiczenie CYBRELIA – test odporności na cyberataki i awarie
Plany ciągłości działania (BCP) dla kluczowych usług
Program RyzykoPRO – zaawansowane zarządzanie ryzykiem

Wskaźniki sukcesu:

% infrastruktury krytycznej objętej planami awaryjnymi
Czas przywrócenia usługi po incydencie (MTTR – Mean Time To Restore)
Liczba przeprowadzonych audytów cyberbezpieczeństwa systemów OT/ICS rocznie

Jak Te Filary Działają Razem?

Synergia, Nie Suma

Prawdziwa siła modelu "Gmina Odporna Społecznie" leży w tym, że wszystkie siedem filarów wzajemnie się wzmacnia:

Przykład 1: Powódź

Filar 1

rodziny mają zapasy, nie potrzebują natychmiastowej pomocy żywnościowej

Filar 2

mieszkańcy wiedzą, jak zabezpieczyć dom i dokąd ewakuować

Filar 3

OSP, samorząd, służby działają sprawnie, bo ćwiczyli razem

Filar 4

ewakuacja przebiega szybko, bo ludzie wiedzą, co robić (wyrobiony nawyk)

Filar 5

brak paniki, bo gmina skutecznie komunikuje się i prostuje plotki

Filar 6

sąsiedzi pomagają seniorom ewakuować się

Filar 7

pompy awaryjne działają, bo spółka wodociągowa ma plan

Efekt: Społeczność przechodzi przez kryzys z minimalnymi stratami, bez paniki, z zachowaniem porządku społecznego.

Ekosystem Narzędzi ICCSS

Od Diagnozy do Działania

Model "Gmina Odporna Społecznie" integruje wszystkie inicjatywy ICCSS w jeden spójny ekosystem:

System STRAŻNIK

Diagnoza: Identyfikuje lokalne zagrożenia i podatności

Wspiera Filary: 1, 2, 7

Kluby Odporności Społecznej (KOS)

Działanie: Buduje kompetencje mieszkańców i integruje podmioty

Wspiera Filary: 1, 2, 3, 4, 5, 6

Aplikacja "Bądź Gotów"

Wsparcie: Pomaga rodzinom się przygotować i komunikuje zagrożenia

Wspiera Filary: 1, 2, 4, 5

Ćwiczenie CYBRELIA

Test: Weryfikuje odporność infrastruktury i współpracę

Wspiera Filary: 3, 7

Zintegrowany Program Odporności Społecznej (ZPOS)

Edukacja: Szkoli kadry samorządowe, służby i mieszkańców

Wspiera Filary: wszystkie

Międzynarodowa Sieć SERN

Rozwój: Kształci ekspertów i buduje standardy

Wspiera Filary: wszystkie (przez profesjonalizację kadr)

Wdrożenie Krok po Kroku

Jak Stać Się Gminą Odporną Społecznie?

1

Faza 1 : Diagnoza i Planowanie

2-3 miesiące

1

Przeprowadzenie oceny ryzyka z wykorzystaniem Systemu STRAŻNIK

2

Identyfikacja luk w poszczególnych filarach – gdzie jesteśmy słabi?

3

Priorytetyzacja działań – co najpierw, co później

4

Opracowanie planu wdrożenia z harmonogramem i budżetem

2

Faza 2 : Budowanie Fundamentów

6-12 miesięcy

1

Szkolenie kadry urzędu (ZPOS Moduł II: Odporny Samorząd)

2

Nawiązanie partnerstw z kluczowymi podmiotami (OSP, szkoły, NGO, biznes)

3

Uruchomienie pierwszych Klubów Odporności Społecznej

4

Wdrożenie aplikacji "Bądź Gotów" i promocja wśród mieszkańców

5

Pierwsze kampanie edukacyjne i szkolenia dla mieszkańców

3

Faza 3 : Testowanie i Doskonalenie

12-24 miesiące

1

Przeprowadzenie pierwszych ćwiczeń (ewakuacja, CYBRELIA)

2

Ewaluacja – co działało, co nie, dlaczego

3

Aktualizacja planów i procedur na podstawie lessons learned

4

Rozszerzenie programów na kolejne obszary gminy

4

Faza 4 : Ciągłe Doskonalenie

proces permanentny

1

Regularne aktualizacje oceny ryzyka (System STRAŻNIK)

2

Coroczne ćwiczenia i szkolenia

3

Monitoring wskaźników skuteczności

4

Wymiana doświadczeń z innymi gminami

Wsparcie dla Samorządów

Nie Jesteście Sami

Pakiet Startowy dla Gmin

ICCSS oferuje kompleksowe wsparcie w implementacji modelu:

Konsultacje strategiczne

Bezpłatna rozmowa z ekspertem – analiza sytuacji gminy, identyfikacja priorytetów.

Workshop wprowadzający

1-dniowy warsztat dla zespołu z urzędu – prezentacja modelu, mapa drogowa wdrożenia.

Dostęp do narzędzi

System STRAŻNIK, materiały szkoleniowe, wzory dokumentów.

Szkolenia dla kadry

Dedykowane programy ZPOS dostosowane do potrzeb gminy.

Wsparcie wdrożeniowe

Konsultacje bieżące, pomoc w rozwiązywaniu problemów, mentoring.

Sieć wymiany doświadczeń

Dostęp do społeczności samorządów wdrażających model – webinary, konferencje, study visits.

Program Pilotażowy

Gminy Pionierskie

Korzyści dla gmin pilotażowych:

Preferencyjne warunki finansowe wdrożenia
Dedykowany ekspert ICCSS przez cały proces
Priorytetowy dostęp do wszystkich narzędzi
Status gminy pionierskiej – promocja w mediach i na konferencjach
Możliwość wpływu na rozwój modelu

Czego oczekujemy:

Zaangażowanie władz gminy
Powołanie zespołu wdrożeniowego (3-5 osób)
Udział w ewaluacji – feedback, co działa, co wymaga poprawy
Zgoda na upublicznienie case study (z zachowaniem wrażliwych danych)

Rozpocznij Swoją Drogę

Kontakt i Wsparcie

Koordynator programu "Gmina Odporna Społecznie":

Amb. Krzysztof Paturej

k.paturej@iccss.network

+48 22 436 20 44

Biuro ICCSS:

ul. Leszno 8/1, 01-192 Warszawa

www.iccss.network

Prawdziwa odporność społeczna nie polega na posiadaniu planów ewakuacji w szufladzie urzędu – polega na tym, że każdy mieszkaniec wie, co robić, gdy nadejdzie zagrożenie.

Koncepcja "Gminy Odpornej Społecznie" pokazuje samorządom drogę do takiej rzeczywistości.